Zamknij

Świerklaniec. Ruiny średniowiecznego zamku wysadzone w czynie społecznym. Dogadali się za plecami...

19:22, 03.05.2022 | JM
REKLAMA

Kto stał za wyburzeniem ruin średniowiecznego zamku w Świerklańcu? Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach dogadało się w tej sprawie, za plecami śląskiego wojewódzkiego konserwatora zabytków, z Ministerstwem Kultury.

Konserwator dowiedział się o całej sprawie już po fakcie przez przypadek, gdy mieszkańcy Świerklańca już w połowie rozebrali kupę gruzu, która została po zamku. Kilka miesięcy potem ministerstwo wystąpiło z pretensjami do konserwatora, że doszło do wysadzenia ruin i w ten sposób stracono dużą ilość cegły gotyckiej, którą można było wykorzystać do naprawy innych zamków. Gdyby nie chodziło o utratę bezcennego dla powiatu tarnogórskiego zabytku, cała historia mogłaby się wydawać nawet śmieszna.

Widok zamku w Świerklańcu z początku lat 40. XX wieku. Czy podpalili go w ostatniej chwili wycofujący się żołnierze niemieccy, czy czerwonoarmiści? Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Muzeum w Tarnowskich Górach.

Jeszcze w 1957 roku chlubiono się ruinami starego zamku w Świerklańcu. W numerze "Gwarka", który ukazał się przed pierwszymi Dniami Gwarków, ukazał się dodatek "Poznaj piękno ziemi tarnogórskiej", w którym znajduje się fotografia części zamku i widać, że spora część ruin była w niezłym stanie. O tym, że nie była to kupa gruzu, świadczą zachowane balaski balustrady na pierwszym piętrze nowszej części budowli. Potem jednak komuś w powiecie tarnogórskim ruiny zaczęły przeszkadzać. Zaczęto rozpowszechniać informacje, które przekreślały historyczną wartość zabytku, m.in. że to wzniesiona pod koniec XIX wieku romantyczna ruina. Jak było w rzeczywistości?

Zamek stary, czy nowy?

Zamek składał się z kilku części, powstałych w różnych wiekach. Najstarszą wzniesiono prawdopodobnie w XIV stuleciu."Wcześniej, już w okresie piastowskim, istniało zapewne na tym miejscu starsze drewniano-ziemne założenie lub gród obronny. Jeszcze w 1513 roku budowla ta miała być w większości zbudowana z drewna dębowego. Prawdopodobnie drewniana była część naziemna, natomiast murowane były piwnice i mur obwodowy." - czytamy w artykule Jarosława Rolaka "Zamek w Świerklańcu. Historia wyburzenia w świetle materiałów archiwalnych Śląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach", zamieszczonym w "Wiadomościach konserwatorskich województwa śląskiego".

Jak wyglądał zamek? Pierwotnie zbudowano go na rzucie elipsy, miał dwie kondygnacje. Eliptyczny mur obwodowy wraz z piwnicami zbudowano głównie z kamienia łamanego, przy nieznacznym użyciu gotyckiej cegły. Takie eliptyczne założenie mają również zamki w Nowym Hradku, Olesku, a zwłaszcza w Kurozwękach. Jak podaje Rolak na początku XVIII wieku gruntownie go przebudowano, dodając dwa skrzydła.

Kolejna poważna przebudowa nastąpiła w drugiej połowie XIX wieku. Najstarszą część nadbudowano o drugie piętro, we frontowej elewacji dobudowano dwie flankujące czworoboczne wieże, a całość zamknięto krenelażem. Rozbudowano także oba XVIII-wieczne skrzydła. Południowe otrzymało aż trzy wieże, dwie flankujące i okrągłą. Natomiast skrzydło północne nadbudowano do I piętra. Przebudowa utrzymana była w stylu neogotyku angielskiego.

"Zamek otoczony był fosą i parkiem. W 1912 roku doprowadzono do niego instalację elektryczną i inne udogodnienia. Zamek, będący wcześniej siedzibą mieszkalną, po wybudowaniu już pod koniec XIX wieku "małego Wersalu" stał się siedzibą centralnego zarządu majątkiem rodziny Donnersmarcków. W 1945 roku na skutek działań wojennych zarówno "mały Wersal", jak i zamek zostały strawione przez pożar i zniszczone. O ile w przypadku "małego Wersalu" sprawa jest jasna i nie ulega wątpliwości, że pałac podpalili czerwonoarmiści, to w przypadku zamku nie jest pewne, czy podpalili go w ostatniej chwili wycofujący się żołnierze niemieccy, czy żołnierze Armii Czerwonej" – napisał Jarosław Rolak.

Giełda pomysłów

Pozostałości "małego Wersalu" rozebrano i już wtedy pojawiły się zakusy, by to samo zrobić z ruinami zamku. Skąd o tym wiadomo? Z pisma konserwatora zabytków w Katowicach, które w czerwcu 1957 r. skierował do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach. Stwierdza on, że dochodzą do niego informacje o zamiarach rozbiórki ruin zamku i przypomina, że jest to niezgodne z prawem. W tym roku ruiny zamku wpisano do rejestru zabytków.

Wojewódzki konserwator "oceniał stan zniszczenia obiektu na 65% - 70%, jednak przy dobrym zachowaniu murów konstrukcyjnych, zdrowych fundamentach, a także dobrze zachowanej części wewnętrznej i jednego ze skrzydeł. Podkreślał wielką wartość historyczną obiektu ze względu na gotyckość założenia oraz nie wykluczał odbudowy obiektu w przyszłości wraz z przystosowaniem do nowych celów" – napisał  Jarosław Rolak.

Trwała wymiana pism, pojawiły się pomysły odbudowy pozostałej części zamku i otwarcia tam hotelu lub schroniska PTTK. Ale w pewnym momencie rozpoczęła się rozbiórka skrzydeł warowni i części neorenesansowej. Mówiono o zachowaniu najstarszej części w formie trwałej ruiny.

"Jednak - jak się okazało - sprawa ruin i tego, aby zrobić z nimi "porządek", absorbowała wówczas nie tylko ministerstwo i wojewódzkiego konserwatora zabytków. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach zwróciło się do Ministerstwa Kultury i Sztuki w sprawie rozbiórki i zgodę, w dniu 3 kwietnia 1962 roku, z ministerstwa otrzymało." – czytamy w artykule Jarosława Rolaka.

Strachy na lachy

W "Gwarku" z początku sierpnia 1962 r. znajdujemy artykuł "W Świerklańcu nie będzie już straszyło". Tygodnik informował, że w połowie sierpnia górnicy z kopalni "Andaluzja" – wspólnie z sekcją robót strzałowych zakładów "Nitron" z Krupskiego Młyna – rozpoczną prace wyburzeniowe ruin zamku w Świerklańcu. "Tak górnicy, jak i pracownicy zakładów chemicznych traktować będą te roboty jak czyn społeczny" – czytamy w "Gwarku".

"Zamek o który chodzi, nie przedstawiał wartości historycznej, został wybudowany w formie warowni średniowiecznej, w epoce nowożytnej, bo wówczas była taka moda (Donnersmarcków, którzy go budowali, w średniowieczu na Śląsku nie było). Ostatnio wokół tych ruin było wiele szumu w związku z rzekomymi strachami, które "stękaniem" i innymi odgłosami niepokoiły przechodzących w pobliżu ludzi. Jak się później okazało były to sowy gnieżdżące się masowo w ruinach. W przyszłości "strachów" w Świerklańcu już nie będzie, bo jak się wyburzy ruiny, to i sowy muszą się wynieść".

W numerze tygodnika z 11 sierpnia 1962 r. znajduje się informacja: "Już w najbliższych dniach znikną ruiny świerklanieckiego "zamku strachów". Górnicy z "Andaluzji" powiercili już otwory strzelnicze w jego fundamentach. Teraz czeka się na pirotechników z "Nitronu", którzy ruiny wysadzą w powietrze. Nastąpi to najprawdopodobniej w ciągu najbliższego tygodnia".

Według Rolaka do wysadzenia ruin doszło we wrześniu.

Dlaczego wysadzono?

30 listopada wojewódzki konserwator zabytków pojechał na oględziny do świerklanieckiego parku i wtedy zauważył co się stało. 31 stycznia 1963 roku minister kultury i sztuki podpisał decyzję o skreśleniu z rejestru zabytków ruin zamku w związku z ich wyburzeniem. Potem ministerstwo zainteresowało się dlaczego do rozbiórki użyto materiałów wybuchowych i kto był inicjatorem takich działań. Chodziło o gotyckie cegły, które – gdyby budowlę rozebrano, a nie wyburzono – mogły zostać wykorzystane do napraw innych zabytków, obniżając tym koszty robót konserwatorskich.

"Według zebranych przez wojewódzkiego konserwatora zabytków informacji "rozbiórka" została przeprowadzona w następujący sposób: Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach po uzyskaniu z ministerstwa zgody na rozbiórkę, zleciło to zadanie Zakładowi Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w Świerklańcu, który siedzibę miał na terenie parku. Zakład, nie dysponując środkami finansowymi umożliwiającymi rozbiórkę, zwrócił się do jednej z kopalń z prośbą o pomoc w tej sprawie. Zarząd kopalni wydelegował dwóch górników strzałowych, którzy wysadzili obiekt. Miejscowa ludność zaś, w zamian za odzyskany materiał budowlany, miała pomóc w usuwaniu pryzm gruzu. W momencie gdy dowiedział się o tym wojewódzki konserwator zabytków gruz był w 50% usunięty" – napisał Jarosław Rolak.

Tajemnicze pismo

Jakich argumentów użyło Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Tarnowskich Górach, by przekonać Ministerstwo Kultury i Sztuki, że ruiny zamku w Świerklańcu należy rozebrać? Tego prawdopodobnie już nigdy nie dowiemy się. Jarosław Rolak nie dotarł do pisma do ministerstwa, uważa że nie zachowało się ono. Co mogło przesądzić o losach bezcennego zabytku? Zwykła ludzka głupota?

Rzekome strachy, o których donosił "Gwarek", wydają się naiwnym wyjaśnieniem. Czy kierowano się niechęcią do tego co poniemieckie, dosyć powszechną w czasach powojennych, zwłaszcza wśród ludności napływowej na Górnym Śląsku? A może za dążeniem do rozbiórki stały powody ekonomiczne? Brak pieniędzy na odbudowę i zagospodarowanie ruin? A może po prostu ktoś ostrzył sobie zęby na materiał budowlany i dopiął swego?

Artykuł archiwalny Jarosława Myśliwskiego, ukazał się 3.11.2015 r.

[ZT]35801[/ZT]

 

Co sądzisz na ten temat?

podoba mi się 0
nie podoba mi się 0
śmieszne 0
szokujące 0
przykre 0
wkurzające 0
facebookFacebook
twitterTwitter
wykopWykop
komentarzeKomentarze
REKLAMA
REKLAMA

komentarz (11)

LokalesLokales

4 3

Polska w pigułce :( 20:15, 03.05.2022

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

ino tyla umieliino tyla umieli

17 4

polski gnojok rujnuwol wszystko i tak robi do dzis !!!!!!!!! 21:04, 03.05.2022

Odpowiedzi:2
Odpowiedz

haimathaimat

2 5

znów odezwał głos 🤣 swoją drogą po wpisach widać, że V kolumna wiecznie żywa. Powinni stworzyć folksliste. I dziennie ją podpisywać . 13:40, 04.05.2022


#haimat#haimat

4 2

byc polokym to niy grzych ino wstyd ! 15:53, 04.05.2022


pestmistapestmista

3 3

Był taki żart ... Polak, Niemiec i Japończyk spotykają diabła. Daje im po dwie kulki i mówi : nie traficie do piekła jeżeli zrobicie z nimi coś co mnie zaskoczy. Niemiec postawił jedną na drugiej i obie stały uparcie nie przewracając się. Diabeł myśli : Eee przy niemieckiej solidności to bardzo możliwe. Do piekła. Japończyk przyczepił w poziomie jedną kulkę z boku drugiej i pokazuje jak ona pozostaje przyczepiona, wisi i nie spada. Diabeł myśli : Eee przy japońskiej precyzji to bardzo możliwe. Do piekła. Podchodzi do Polaka i mówi no a ty czym mnie zaskoczysz ? Na co Polak: Je... je... jedną zgubiłem, a drugą zepsułem... 08:52, 04.05.2022

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

Czyli Czyli

8 0

Ludność z okolic Świerklańca rozebrała i wybudowała swoje domy z cegieł tego zamka . A dlaczego został tak zbombardowany lub spalony i przez kogo. Kto tą zagadkę wyjaśni. Kawalerhaus pozostał nie tknięty jak i w Nakle Śląskim. To samo spotkał los zamek w Reptach. 13:36, 04.05.2022

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

8UYk1ZlWwSiG8UYk1ZlWwSiG

6 1

A "piękny" Sosnowiec co z tego miał? Przecież na bazie materiału z pałacu postawili pałac młodzieży, czy coś podobnego w nazwie! Kolejny skandal w tamtych czasach. Oni napewno nie lubieli Ślązaków i wszystko co niemieckie. Zniszczyć ukraść!!! 15:20, 04.05.2022

Odpowiedzi:0
Odpowiedz

ChlopanszczyznianyChlopanszczyzniany

2 9

Od wieków służyli,pracowali za darmo u jaśnie pana To oni ten zamek zbudowsli. Zapłata
Dostali ino gruz.
22:47, 04.05.2022

Odpowiedzi:1
Odpowiedz

SchlesierSchlesier

4 0

Ty ciulu gorolski 22:05, 07.05.2022


romekromek

1 0

nikt nie pisze o starej kużni która została zburzona mimo że była obiektem zabytkowym.znajdowała się przy ul strzeleckiej blisko Sobieskiego.traz rewitalizują ten skwer.może by nadać nazwe temu skwerowi STARA KUZNIA.Ponoć to w tej kużni August Mocny wyginał podkowy. 10:04, 12.05.2022

Odpowiedzi:1
Odpowiedz

AtomekAtomek

0 0

Jestem za ta propozycja . Wprawdzie doprowadzono ten zabytek przez lata do ruiny , ale czy to niektorych "bolalo" , ze August Mocny byl najpierw krolem Polski a pozniej Saksoni ? 😮😮😮 11:03, 16.05.2022


REKLAMA
REKLAMAZabawa niemowląt - zobacz ceny
0%