Przez cztery dni eksperci z wielu krajów świata debatowali podczas III Międzynarodowej Konferencji Muzeów Górniczych i Skansenów Podziemnych ICMUM 2026 o przyszłości dziedzictwa przemysłowego. Gospodarzami wydarzenia były Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka oraz Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej – instytucje opiekujące się obiektami wpisanymi na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Konferencja odbywała się od 11 do 14 maja – najpierw w Wieliczce, następnie w Tarnowskich Górach pod hasłem "Dziedzictwo górnicze w szybko zmieniającym się świecie". Program obejmował 16 sesji tematycznych poświęconych nowoczesnemu muzealnictwu, ochronie zabytków techniki i wykorzystaniu nowych technologii w popularyzacji dziedzictwa przemysłowego.

Wieliczka i Tarnowskie Góry – dwa modele ochrony dziedzictwa

Choć oba miasta łączy górnicza historia i status UNESCO, ich dzieje rozwijały się w odmienny sposób. Wieliczka przez stulecia była królewskim skarbcem i strategicznym źródłem dochodów państwa. Tarnowskie Góry stały się natomiast symbolem prywatnej przedsiębiorczości, innowacji i rozwoju przemysłowego Górnego Śląska.

Jak podkreślali organizatorzy konferencji, właśnie te różnice stworzyły dwa odmienne modele ochrony dziedzictwa górniczego.

– Nasze rodzime doświadczenia pokazują, jak ważne jest myślenie o kopalniach z dużym wyprzedzeniem. Proces ich zamykania powinien być jednocześnie procesem otwierania muzeum – zaznaczył Jan Godłowski, dyrektor Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka. – Takie podejście umożliwia budowanie marki przez lata. Możemy zawczasu zaplanować, które elementy infrastruktury ocalić, by w przyszłości nie musieć ich mozolnie odtwarzać.

Tarnowskie Góry: Kopalnię Wieliczka traktujemy jak starszą siostrę

Silny lokalny akcent wybrzmiał podczas części konferencji organizowanej w Tarnowskich Górach. Zbigniew Pawlak, przewodniczący SMZT podkreślał wieloletnie związki obu ośrodków.

– Kopalnię Wieliczka traktujemy jako naszą starszą siostrę, próbujemy ją dogonić, ale znamy swoje miejsce w szeregu. Tradycje turystyczne w Wieliczce i Tarnowskich Górach sięgają XVIII wieku, pierwsze wpisy wybitnych postaci odwiedzających miejscowe podziemia u was są starsze niż w naszej "Złotej Księdze", jednak Johann Wolfgang von Goethe najpierw przyjechał do nas, a dopiero potem pojechał do Wieliczki – powiedział Zbigniew Pawlak.

UNESCO doceniło podziemny system wodny Tarnowskich Gór

Szczególną uwagę uczestników konferencji poświęcono fenomenowi tarnogórskiego systemu gospodarowania wodami podziemnymi. To właśnie on odegrał kluczową rolę przy wpisie obiektu na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2017 roku.

– Podczas gdy inne kopalnie walczyły z wodą jak z wrogiem, nasi przodkowie nauczyli się ją ujarzmiać i wykorzystywać – podkreślał przewodniczący Pawlak. 

Historyczne rozwiązania hydrotechniczne służyły nie tylko górnictwu. Woda zasilała miejskie systemy przeciwpożarowe, dostarczała wodę pitną mieszkańcom oraz wspierała rozwój przemysłu na obszarze dzisiejszej aglomeracji śląskiej.

Ekspert UNESCO: To Tarnowskie Góry zrobiły na mnie największe wrażenie

Wśród prelegentów jako pierwszy w Tarnowskich Górach wystąpił brytyjski ekspert dziedzictwa przemysłowego Barry Gamble, który współpracował przy przygotowaniu tarnogórskiego wpisu UNESCO. Oglądał w Polsce wiele miejsc aspirujących do wpisu na Listę światowego dziedzictwa. – Muszę szczerze przyznać, że to Tarnowskie Góry zrobiły na mnie największe wrażenie – mówił.

Jak podkreślał, wyjątkowość miejsca wynika nie tylko z technicznych osiągnięć dawnych górników, lecz przede wszystkim z zaangażowania lokalnej społeczności.

– UNESCO mówi o "narracji", czyli historii nadającej miejscu uniwersalną wartość. Ta historia narodziła się tutaj, w lokalnej społeczności – zaznaczył.

Ekspert przypomniał także o liczącej około 150 kilometrów sieci podziemnych wyrobisk oraz pionierskich maszynach parowych wykorzystywanych do odwadniania kopalń.

Sztuczna inteligencja i VR w muzeach przyszłości

Konferencja ICMUM 2026 pokazała również, że przyszłość muzeów górniczych coraz mocniej wiąże się z nowoczesną technologią. W trakcie sesji tematycznych omawiano wykorzystanie sztucznej inteligencji do personalizacji zwiedzania oraz technologii VR do udostępniania miejsc niedostępnych lub niebezpiecznych dla turystów.

Eksperci wskazywali, że nowoczesne narzędzia cyfrowe mogą pomóc młodszym pokoleniom lepiej zrozumieć znaczenie przemysłowego dziedzictwa oraz historię regionów, które rozwinęły się  dzięki górnictwu.

Dziedzictwo, które nadal żyje

Międzynarodowa konferencja w Wieliczce i Tarnowskich Górach stała się nie tylko miejscem naukowej debaty, ale także symbolicznym spotkaniem dwóch wyjątkowych historii – królewskiej kopalni soli i śląskiego miasta wolnych górników.

Jak podkreślali uczestnicy wydarzenia, dziedzictwo podziemnego świata nie jest zamkniętym rozdziałem historii. To wciąż żywa opowieść o technologii, wspólnocie i odpowiedzialnym zarządzaniu zasobami.

– To dzieło natury i twór człowieka – przypomniał Barry Gamble, cytując jeden z historycznych wpisów w tarnogórskiej "Złotej Księdze".